Eysenck Modeli: Bir Suçlunun Kişilik Profili

26 Temmuz, 2018
 

Eysenck şimdiye kadar kişilik hakkında yapılmış en iyi araştırmalardan biridir. Bu çalışma ile kişilik hakkında en geniş bakış açısını edineceksiniz.

Suç eğilimi şimdiye kadar insana dair en çok bilinmezle dolu olan konulardan biridir. Bazen açıklamakta başarılı, bazense başarısız oluyoruz. Suçluluğun kişilikle nasıl bağlantılı olduğuna bakacağız. İşte bu yüzden Eysenck modeline odaklanıyoruz.

Yunan kişilik kuramlarının kökenleri

Çoğu kişilik kuramının kökleri Yunan felsefesine dayanır. İnsanların referans noktası olarak kullandıkları en önemli figürlerden biri Hipokrat’tır. Dört elementin teorisini Empedocles’ın dört element teorisine dayanarak geliştirmiştir.

Empedokles, doğada her şeyin dört temel unsurdan oluştuğunu düşünmüştür: hava, toprak, ateş ve su. Bundan hareketle, Hipokrat bu dört elementi vücudumuzdaki sıvılara bağladı. Belirli özelliklere sahip dört sıvının olduğunu ve bir kişinin mizacının daha çok hangisine sahip olduğuna bağlı olduğu üzerinde düşündü.

hipokrat

Eysenck kişilik modeli

Eysenck modelini bu kadar önemli kılan şey onu oluşturan özelliklerdir: Bu, eğilimli, hiyerarşik, boyutsal ve psikobiyolojiktir. Ve hepsi birbirleriyle bağlantılıdır.

 

Ruhsal

İnsanlar Eysenck’in ortaya attığı modelin, “psikolojik özellikler” teorisinde merkezi bir rol oynadığı için elverişli olduğunu söylüyor. Basitçe söylemek gerekirse, bir özellik ya da bir eğilim, benzer durumlarda benzer davranışlarda bulunmanız gereken eğilimdir.

Yani, belirli kişisel niteliklerinizden kaynaklanan belli bir atalet var. Ve bu, benzer uyaranlara karşılık olarak hep aynı şekilde davranmanızı sağlar. Yani davranışlar ve durumlar arasında bir ilişki vardır.

Hiyerarşik

Eysenck modeli, kişiliklerimizi nasıl yarattığımıza dair bir piramit yapısı önermektedir. Bu, en spesifik bloklarla başlayıp en geniş, en genel olanı ile sonuçlandığı anlamına gelir:

  • Özel yanıt: belirli bir bağlam veya duruma cevabınız.
  • Alışkanlık tepkisi: benzer durumlarda, her zaman aynı spesifik cevabı verirsiniz. Yani, her zaman aynı bağlamda verdiğiniz bir dizi özel cevap, alışkanlık yanıtınızı oluşturur.
  • Kişisel: Farklı bağlamlarda verdiğiniz alışkanlık yanıtları grubu bir özellik oluşturur. Başka bir deyişle, belirli bir bağlamda benzer şekilde davranma eğiliminiz olacaktır.
  • Boyut: Birden çok özellik, çok daha geniş bir kavram altında bir boyuta katılır.

Boyutlu

Eysenck modelinde üç ana boyut vardır: dışadönüklük, nevrotiklik ve psikotiklik. Bu üçü, belirli bir kişilik tipi oluşturmak için bir araya gelir. Ayrıca, bu boyutların her birinin kendi kişiliklerinde ne kadarına sahip olduğuna bağlı olarak herkese uyan üç boyutlu bir alana şekil verir.

 
ruh halleri

Bu modelde kişilik, bu üç boyutun kombinasyonunun sonucunda oluşur. Tek başına, her bir boyutun kendi iki boyutlu düzlemi vardır. Bu, hepsinin karşıtları olduğu anlamına gelir.

Dışa dönüklük (içe dönüklük gibi): Dışadönük her zaman yeni duyumları arayan, hareketli, canlı ve baskın bir kişidir. Öte yandan, içe dönük bir insan daha ayrı ve uzaktır.

Nevrotiklik: Nevrotiklik kararsız ruh halleri ile ilgilidir. Bu, bir kişinin duygudurum bozukluklarından muzdarip olma olasılığı ile ilgilidir. Burada göze çarpan şey, suçluluk duygusu, endişe, düşük öz saygı, duygusal olma gibi özelliklerdir.

Psikotiklik: bu iki yönlü bir cevaptır: ya ikisi de sizde vardır ya da ikisi de yoktur. Böyle insanlar genellikle soğuk, samimi olmayan, saldırgan ve asosyaldir. Çok empati kurmazlar.

Psikobiyolojik

Her boyut için belirli bir fizyolojik ve hormonal yapı vardır. Bu yapılar, ilgili oldukları boyuta bağlı olarak farklı şekilde sıralanmaktadır.

Dışa dönüklük: Bu, iç kortikal sisteminizin aktivasyonuna veya inhibisyonuna dayanan, yükselen retiküler aktivasyon sisteminiz (ARAS) ile birlikte gider. Bu yüzden yüksek derecede dışadönüklüğü olan birinin güçlü bir iç kortikal inhibisyonu vardır. Bu da olaylardaki riski görmeyi zorlaştırarak sışa dönük ve sınırsız eylemlere yol açar.

 

Nevrotiklik: bu boyut limbik sisteminizde (otonom sinir sistemi veya ANS’ye bağlı) aktivite ile birliktedir.İşi, duygularınızı düzenlemektir. Ayrıca diğerlerinin yanı sıra amigdala ve hipokampus gibi beyin yapılarından oluşur. Yüksek derecede nörotisizm, çok fazla limbik aktivite anlamına gelir. Bu da duyguların aniden parlaması ve uzun süre kalması anlamına gelir.

Psikotiklik: Bu en az gelişmiş boyuttur ve henüz ilişkili bir fizyolojik sistem yoktur. Ama bu boyutla serotonin üretimi arasında bir ilişki vardır.

Suçlu kişilik ve Eysenck modeli

Bu modelde suçlu kişiliği anlamanız için önce suçu anlamanız gerekir. Suç belirli riskler alarak davranmaktır, başkalarının canına ve malına umursamadan zarar vermektir. Bu yüzden bu modele göre suçlu kişiyi oluşturan bileşim şöyledir:

  • İlk olarak, yüksek derecede dışadönüklük vardır. Cesaret ve kaygısızlık (dışadönüklüğün temel özellikleri) bir suç işlemede iki temel unsurdur. Dürüst olmak gerekirse örneğin bir mağaza soymak için cesur olmanız gerekir.
  • Ayrıca suçluda düşük nevrotizm vardır. Limbik sistemleri uyaranlara karşı hızlı değildir. Bir suç işlemeyi düşündükleri çok özel bir sonucu olur. Bu da yaptıklarının olası sonuçlarını umursamadıkları anlamına gelir. Bunun üzerine, uyaranlar ANS’nin sempatik sinir sistemini aktive etmez. Bu onların suçlu hissetmelerini ve daha sonra yaptıkları şeyden pişmanlık duymalarını engelleyecektir.
  • Son olarak suç işlemeye karar veren birinde yüksek psikotiklik vardır. Yani empati kurmaz ve yaptıklarını umursamazlar.
 

Eysenck modeli, çok çeşitli farklı kişilikler için genel açıklamalar sağlar. Hepsi kombinasyonlara bağlıdır. Sonuçta, herkes için sabit bir “miktar” yoktur. Bunun yerine herkes bir spektrumda bir yere denk gelir (psikotiklik hariç).

kapüşonlu adam

O zamandan beri ortaya çıkan birçok başka teori var. Ancak Eysenck’in araştırması, özellikle de suç dünyasına getirdiği uygulamalarda büyük bir yeniliktir. Bu model insanların suç işlemesini bir psikolojik kişilik anlayışıyla açıklamaya yardımcı olmuştur.